
Eskişehir'de Bir Zamanlar Yaşayan Hayvanlar: Bozkırın Kayıp Yaban Hayatı
Eskişehir'in bozkır coğrafyasında bir zamanlar yaşayan yaban hayvanları, kaybolan evcil hayvan kültürü ve bugünkü koruma çalışmaları.
Porsuk Çayı'nın yatağına indiğinizde, sazlıkların arasından yükselen bir balıkçıl sesini duyduğunuzda, aklınıza şu soru gelebilir: Bu topraklarda başka hangi canlılar yaşıyordu? Eskişehir'in düz ufukları, açık tahıl tarlaları ve ılıman iklimi, Anadolu bozkırının tipik peyzajını oluşturur. Oysa bu peyzaj, yalnızca birkaç kuşak önce çok daha kalabalık bir yaban hayatına ev sahipliği yapıyordu.
Anadolu Bozkırının Büyük Memelileri ve Yırtıcıları
Orta Anadolu bozkırı, biyolojik çeşitlilik açısından göründüğünden çok daha zengin bir ekosistemdir. Bozkır ortamı, geniş av sahası arayan büyük memelilere uygun koridorlar sunar. Eskişehir çevresindeki platolar, Mihal Gazi ve Sarıcakaya ilçelerine uzanan orman geçiş kuşağı ve Porsuk Havzası, farklı habitatları bir arada barındırır.
Osmanlı dönemi kaynaklarında ve erken Cumhuriyet yıllarına ait avcılık yazılarında Eskişehir'in güneyindeki ormanlık alanlarda karaca ve yaban domuzu sürülerinden söz edilir. Çevre köylerin yaşlı sakinleri, 1960'lara kadar Hamidiye ve Seyitgazi yaylalarında kurt izine rastlandığını aktarır. Bu bölgeler bugün tarım arazisi ve yerleşim alanlarıyla kuşatılmış olsa da hayvan izleri tamamen yok olmamıştır.
Bugün Hâlâ Var Olan Türler: Kurt, Tilki, Karaca ve Daha Fazlası
Eskişehir'in Alpu, Beylikova ve Mihalgazi ilçelerini çevreleyen kırsal kesimde tilki varlığı oldukça yaygındır. Özellikle tahıl tarlalarının kenarında ve sulama kanalları boyunca tilki izlerine sık rastlanır. Yaban domuzu, kent merkezine 15-20 kilometre uzaklıktaki ormanlık mahallelerde, örneğin Bozan köyü civarındaki fundalıklarda hâlâ faaliyet göstermektedir. Bu türün varlığı zaman zaman çiftçilerle çatışmalara yol açmaktadır.
Karaca, İnönü ve Seyitgazi ilçeleri ile Kütahya sınırına yakın orman parçalarında gözlemlenmektedir. Kurt, Eskişehir'de kalıcı bir popülasyon oluşturmamış olsa da özellikle kış aylarında Ankara, Kütahya veya Afyon illerinden geçen bireyler sınır köylerinde nadiren görülebilmektedir. Yaban tavşanı (Lepus europaeus) ise açık tarla ve step habitatında oldukça yaygın kalmayı sürdüren türlerden biridir.
Sulak Alanların Kaybı ve Su Kuşları
Porsuk Çayı ve bağlı sulak alanlar, 20. yüzyılın ortasına kadar geniş sazlık kuşakları barındırıyordu. Çayın kıyısındaki bu sazlıklar; bataklık kırlangıcı, angıt ve sürü halinde konaklayan yaban ördeğine habitat sağlıyordu. Sulama kanallarının açılması ve çayın kanallanması, bu alanların büyük bölümünü kuruttu.
Porsuk Barajı yapıldıktan sonra göl ekosistemi kısmen yeniden oluştu; baraj gölü bugün kışın konaklayan su kuşlarını hâlâ çekmektedir. Ancak baraj öncesi dönemde çayın doğal taşkın ovalarında gözlemlenen türlerin —özellikle büyük demirhindi (Ciconia nigra) ve turna (Grus grus) gruplarının— bu bölgedeki konaklama alışkanlıkları önemli ölçüde değişmiştir. Tarla baskısı ve su kirliliği, göç yollarının güzergahını doğrudan etkilemiştir.
Porsuk Çayı'nın 1950'lerdeki doğal kıyı çizgisi, bugünkü beton kaplı yatağından çok daha girintili çıkıntılıydı; bu girintiler, suya bağımlı yüzlerce canlı için kritik sığınma noktalarıydı.
Evcil Hayvan Kültürü: Atlar, Eşekler ve Kervanlar
Eskişehir, Osmanlı döneminde Anadolu'nun önemli kervan güzergahlarından birinin üzerinde yer alıyordu. Hükümete ait han yapıları, kervansaraylar ve ahırlar, kentin ekonomik coğrafyasının ayrılmaz parçasıydı. Deve kervanları, özellikle Orta Anadolu'dan İstanbul'a yönelen yük taşımacılığında kenti bir mola noktası olarak kullanıyordu. Bugün Odunpazarı'nın tarihi dokusundaki bazı geniş avlulu yapılar, bu işlevlerin fiziksel kalıntılarını hâlâ taşır.
Yük taşımacılığı ve tarımsal üretimde at, eşek ve katırın önemi 1950'lere kadar sürdü. Tarım makinelerinin köylere girmesiyle birlikte hayvan sayısı hızla düştü. Bugün çevre köylerde zaman zaman çalışma hayvanına rastlansa da kentteki at kültürü artık yalnızca binicilik sporu çerçevesinde var olmaktadır.
Kaybolan Meslekler: Nalbant, Semerci, Arabacı ve Deveci
19. yüzyıl sonunda ve 20. yüzyıl başında Eskişehir çarşısında birden fazla nalbant, semerci ve arabayla yük taşıyan arabacı esnafı bulunuyordu. Bu meslekler, hayvanların gündelik ulaşım ve ekonomideki rolünü doğrudan yansıtır. Nalbant dükkanları yalnızca nal çivilemez; hayvanın ayak sağlığını izler, gerektiğinde tedaviye yönlendirirdi.
Semercilik, deri ve keçe işçiliğiyle iç içe geçmiş bir el sanatıydı; semer yapımı için gereken özel keçe ve deri, Eskişehir'in o dönemki el sanatları ekonomisinin bir parçasını oluşturuyordu. Deveci, sadece hayvanına değil güzergah bilgisine ve yük paketleme becerisine de sahip bir uzmandı. Bu mesleklerin tamamı, motorlu taşıtların yaygınlaşmasıyla birlikte 1960'ların sonunda neredeyse tamamen tarihe karıştı.
Avcılık Kültürü ve Koruma Mevzuatı
Eskişehir çevresi, 20. yüzyılın ortasına kadar yoğun bir av baskısı altındaydı. Keklik, bıldırcın ve yaban ördeği başlıca av kuşlarıydı; yaban domuzu ise hem av hem de çiftçiler için sorun yaratan bir tür olarak görülürdü. Av organizasyonları zaman zaman köy düzeyinde ortaklaşa yapılır, bu faaliyetler sosyal bir ritüel niteliği taşırdı.
Türkiye'de av yönetimi, Tarım ve Orman Bakanlığı bünyesinde yürütülmektedir. Av dönemleri her yıl yayımlanan sirkülerlerle belirlenir; bazı türler tamamen koruma altına alınmıştır. Eskişehir İl Tarım ve Orman Müdürlüğü bünyesindeki doğa koruma birimi, kaçak av denetimi ve yaban hayatı takibi konularında çalışmalar yürütmektedir. Bununla birlikte, özellikle yaban domuzu ve tilkiye yönelik kaçak av pratiği tamamen sona ermemiştir.
- Keklik (Alectoris chukar): Av baskısı ve habitat kaybıyla yerel yoğunlukları azalmıştır.
- Bıldırcın (Coturnix coturnix): Göçmen tür; tarım arazilerinde av baskısıyla karşılaşmaktadır.
- Yaban ördeği (Anas platyrhynchos): Porsuk Barajı ve çevre sulak alanlarda hâlâ gözlemlenmektedir.
- Çengel boynuzlu dağ keçisi: Bölgede tarihsel varlık kaydı bulunmakla birlikte bugün yerel popülasyon gözlemlenmemektedir.
Bugün: Sokak Hayvanları, Yanlış Besleme ve Koruma Çalışmaları
Eskişehir kent merkezinde sokak kedisi ve köpek nüfusu görünür biçimde yüksektir. Büyükşehir Belediyesi'nin Veteriner İşleri Dairesi kısırlaştırma ve aşılama programları yürütmektedir. Ancak organize besleme noktalarının dışında vatandaşlar tarafından düzensiz bırakılan yiyecekler, hayvanların belirli caddelerde toplanmasına ve zaman zaman trafik veya hijyen sorunlarına yol açmaktadır.
Yaban hayatına yönelik bireysel farkındalık da yavaş yavaş artmaktadır. Porsuk Çayı yürüyüş güzergahlarında su kuşlarını fotoğraflayan amatör doğa gözlemcileri artık daha sık görülmektedir. Yerel doğa fotoğrafçılığı grupları, kent içi ve çevresindeki biyoçeşitlilik gözlemlerini sosyal medya üzerinden paylaşmakta ve bu paylaşımlar gayri resmi bir veri kaynağı işlevi görmektedir.
Yaban Hayatı Gözlemlemek İçin Pratik Bilgiler
Eskişehir'de yaban hayatı gözlemi için en verimli alanlar şunlardır: Porsuk Çayı'nın kent dışına çıktığı Alpu yönündeki doğal kıyı parçaları, Porsuk Barajı kıyıları ve Sarıcakaya ilçesine bağlanan orman yolları. Sabah erken saatler (güneş doğmadan yaklaşık bir saat önce) ve gün batımı öncesi, memelilerin hareket ettiği ve kuşların beslendiği dönemlerdir.
- Ne zaman gidin: Su kuşları için Ekim-Mart arası kışlama dönemi; keklik ve yaban tavşanı için yılın her ayı uygundur.
- Ulaşım: Porsuk Barajı'na kent merkezinden araçla yaklaşık 20 dakika; Sarıcakaya'ya yaklaşık 50 dakika.
- Dikkat edin: Yaban hayvanlarına 30 metreden yakın gitmeyin; yiyecek bırakmayın.
- Ekipman: 8x42 dürbün yeterlidir; uzun odaklı fotoğraf makinesi avantaj sağlar.
- İzin: Barajın belirli bölgelerine girişte DSİ kurallarına uyun; özel ormanlık alanlarda izin gerekebilir.
Sık Sorulan Sorular
Eskişehir'de kurt görülebilir mi?
Eskişehir il sınırları içinde kalıcı bir kurt popülasyonu bulunmamaktadır. Kütahya ve Afyon'dan geçen bireyler kış aylarında sınır köylerinde nadiren gözlemlenebilir; ancak bu karşılaşmalar son derece istisnaidir ve kent merkezinde gerçekleşmez.
Porsuk Barajı'nda hangi kuşlar gözlemlenebilir?
Kışın martı türleri, yaban ördeği, karabatak ve kışlayan balıkçıl bireylerini baraj göl yüzeyinde ve kıyısında görmek mümkündür. İlkbahar ve sonbaharda göç döneminde çeşitli ötücü kuş türleri de bölgeden geçer.
Sokak hayvanlarını beslememeli miyim?
Belirlenmiş belediye besleme noktaları dışında düzensiz besleme, hayvanların belirli alanlarda yoğunlaşmasına ve sahiplenilme olasılığının azalmasına yol açmaktadır. Katkı sağlamak isteyenler için en etkili yol, yerel barınak ve kısırlaştırma kampanyalarına destek vermektir.
Eskişehir'in bozkırı, görünürde sessiz bir coğrafyadır; ama bu sessizlik tarihin yükünü taşır. Yaban hayatının izlerini takip etmek için mutlaka uzak ormanlara gitmeniz gerekmiyor: Porsuk kıyısında erken bir sabah yürüyüşü ya da baraj gölüne kısa bir gezi, bu topraklarda hâlâ süren yaşamın somut kanıtlarını önünüze serer. Şehri gezerken bir sonraki adımda kendinize şunu sorun: Bu alandaki toprak bir zamanlar kimin izini taşıyordu?





