Eskişehir'in Eski Haritaları: Şehir Nasıl Büyüdü?
Tarih16 Kasım 2026 7 kez görüntülendi

Eskişehir'in Eski Haritaları: Şehir Nasıl Büyüdü?

Eskişehir'in eski haritaları üzerinden şehrin demiryolu, sanayi ve üniversitelerle nasıl büyüdüğünü keşfedin; kaybolan sokaklar, değişen mahalleler ve Porsuk'un dönüşümü.

E
Eskişehir.live
Şehir Editörü

Sararmış bir kağıdı açtığınızda, üzerindeki ince çizgilerin bir zamanlar gerçek sokaklar, mezarlıklar ve dere yatakları olduğunu fark etmek tuhaf bir his uyandırır. Eskişehir'in eski haritaları da tam olarak bu duyguyu verir: Porsuk'un henüz ıslah edilmediği, Odunpazarı'nın sırtlarının boş bağlarla kaplı olduğu, demiryolunun bile henüz yokolmadığı bir kenti gözler önüne sererler. Bir şehrin büyüme hikayesini anlatmanın en dürüst yolu, belki de o şehrin haritalarına sırayla bakmaktır.

Harita Okumak: Ölçek, Lejant ve Yönün Dili

Eski bir haritayı anlamlandırmak için önce onun kendi dilini öğrenmek gerekir. Ölçek, haritanın gerçek araziye oranını gösterir; 1/5000 ölçekli bir kentkent planında bir santimetre, arazide elli metreye karşılık gelir. Osmanlı dönemi haritalarında ölçek zaman zaman arşın ya da kadem gibi geleneksel birimlerle verilmiştir; bu durum, söz konusu haritayı bugünkü koordinat sistemine oturtmayı güçleştirir.

Lejant, haritadaki sembollerin sözlüğüdür. Eski haritalarda kilise, cami, çeşme ve mezarlık gibi yapılar kendine özgü sembollerle gösterilir; bu semboller standart değildir ve çizen kuruma ya da kişiye göre değişebilir. Yön oku ise çoğunlukla kuzey yukarıda gelecek biçimde çizilmiş olsa da bazı Osmanlı haritalarında kıble yönü esas alınmıştır. Bu farkı gözden kaçırmak, bir mahalleyi tamamen yanlış konumlandırmanıza yol açabilir.

Şehrin İlk Haritaları: Demiryolu Öncesi ve Sonrası

19. yüzyılın ikinci yarısına ait çeşitli Osmanlı tahrir ve mülkiyet kayıtları, Eskişehir'in o dönemde ağırlıklı olarak Porsuk'un güneyindeki yamaçlarda, yani bugünkü Odunpazarı çevresinde yoğunlaştığını ortaya koyar. Yerleşim, dere yataklarına paralel ilerleyen patikalar ve bahçe duvarlarıyla bölünmüş küçük mahallelerden oluşuyordu. Mezarlıklar, kent sınırını oluşturan doğal işaretler gibiydi; bir mahallenin mezarlığı bittiğinde çoğunlukla bağlar ya da boş arazi başlıyordu.

1892'de Anadolu Demiryolu'nun Eskişehir'e ulaşmasıyla birlikte yerleşim deseni köklü biçimde değişti. İstasyon binasının inşa edildiği kuzey kesim, yeni bir çekim merkezi haline geldi. Demiryolu hattının hemen yanında depolar, tamirhaneler ve lojman binaları yükseldi; bunların etrafında da Rumeli ve Kafkasya'dan gelen göçmenlerin kurduğu yeni mahalleler oluştu. Demiryolu öncesi haritayla demiryolu sonrasını kıyasladığınızda, kentin ağırlık merkezinin güney yamacından kuzeye doğru kaydığını net biçimde görebilirsiniz.

Cumhuriyet Dönemi Planları: Izgara, Bulvar ve Sanayi Kuşağı

Cumhuriyet'in ilanının ardından Türkiye genelinde pek çok kentte modern imar planları hazırlanmaya başlandı. Eskişehir de bu süreçten nasibini aldı; Osmanlı döneminin organik, eğri sokak dokusunun yerini giderek düzenli, ızgara biçimli bir cadde-sokak ağı almaya başladı. Yeni planlar, hem konut alanlarını hem de kamusal meydanları öngörüyor; özellikle Porsuk'un kuzeyinde geniş bulvarlar açılıyordu.

Bu dönemin en belirgin özelliği, sanayinin kentle birlikte planlanmış olmasıdır. Şeker Fabrikası, Tülomsaş (o dönemdeki adıyla Demiryolu Fabrikası) ve ardından gelen havacılık tesisleri, kentin batı ve kuzeyinde ayrılan büyük parsellere yerleşti. Bu fabrika arazileri haritaya bakıldığında dikkat çekici büyüklükte bloklar olarak görünür; çevrelerinde ise hızla işçi mahalleleri oluşmaya başladı. Söz konusu planlama anlayışı, sanayi ile konutun belirli sınırlarla birbirinden ayrılmasını öngörüyordu; ancak zamanla bu sınırlar aşıldı ve fabrikalar bir süre sonra kentin ortasında kalmaya başladı.

Porsuk'un Haritadaki Yeri: Dere Yatağından Şehir Aksına

Porsuk Çayı, Eskişehir haritalarının her döneminde belirleyici bir unsurdur. Erken dönem haritalarda çay, meandr yapan, yani kıvrımlar çizen geniş bir şerit olarak görünür; kenarlarında bataklık alanlar ve sazlıklar işaretlidir. Bu durum hem yerleşimi hem de ulaşımı güçleştiriyordu; köprüler oldukça seyrekti ve selin belirli aralıklarla ciddi hasar verdiği bilinmektedir.

20. yüzyılın ortasından itibaren Porsuk'un yatağı ıslah çalışmalarıyla düzenlendi. Menderes kıvrımları kesildi, beton setler örüldü ve çayın iki yanına paralel yollar açıldı. Bugün Porsuk boyunca uzanan yaya yolları ve köprüler, kısmen bu ıslah çalışmalarının ürünüdür. Eski haritalarda yer alan bazı küçük kollar ise tamamen ortadan kalkmış, üzerleri doldurularak yola ya da yapı alanına dönüştürülmüştür.

Porsuk'un düzlenmesi şehrin sağlık koşullarını iyileştirdi; ancak aynı süreç, çayın doğal kıyı ekosistemini büyük ölçüde dönüştürdü.

Sanayinin Haritayı Değiştirmesi: Fabrikalar, Mahalleler ve Dönüşüm

Şeker Fabrikası'nın kurulduğu alanda bugün çevre yolları ve konut yapıları var; Tülomsaş ise hâlâ aynı konumda, ancak etrafı artık tamamen şehirle çevrili. Haritaya bakıldığında bu tesislerin ne denli büyük yer kapladığı ve kentle iç içe geçtiği net biçimde görülür. Fabrika duvarlarının hemen dışında şekillenen işçi mahalleleri, zaman içinde kendi bakkalını, kahvesini ve camisini oluşturdu; bu mahalleler bugün kentin yerleşik, köklü semtleri arasında sayılır.

Havacılık sektörüne ait tesisler ise kentin batı ekseninde konumlanmış; bu eksen, uzun süre büyüme için sınır oluşturdu. Söz konusu alanların etrafındaki güvenlik tamponları ve çit hatları, haritada açıkça görülebilen boş kuşaklar bıraktı. Bu boşluklar, kentin büyümesini belirli yönlere yönlendiren görünmez duvarlar gibi işlev gördü.

Üniversite Kampüsünün Kentin Büyüme Yönüne Etkisi

Anadolu Üniversitesi'nin bugünkü kampüsü, kurulduğunda kentin oldukça dışında kalan bir alanda konumlandırılmıştı. Kampüsün inşasıyla birlikte o yönde altyapı yatırımları başladı; ulaşım güzergahları, konut projeleri ve ticari alanlar kampüse doğru uzandı. Bugün kampüs, kentin merkezine yakın bir noktada duruyor; bu mesafenin kapanması, Eskişehir'in son elli yılda ne kadar hızlı büyüdüğünü somut biçimde gösteriyor.

Osmangazi Üniversitesi de benzer bir etki yarattı. Meşelik Kampüsü çevresinde gelişen semt, üniversite öncesinde haritada büyük ölçüde boş görünen bir alandı. Öğrenci nüfusunun getirdiği konut talebi, bu yönde yeni mahalle dokularının hızla şekillenmesine yol açtı. İki büyük üniversite kampüsü, kentin doğu-batı genişleme eksenini belirleyen en önemli unsurlardan biri oldu.

Eski ve Yeni Haritayı Yan Yana Koymak

İki farklı döneme ait haritayı aynı anda incelerken en çarpıcı gözlem, kaybolan sokak isimlerinin yarattığı boşluktur. Odunpazarı'nda bazı dar geçitler hâlâ eski adlarını korurken, Porsuk'un kuzeyindeki pek çok sokak ya yeniden adlandırılmış ya da imar süreçleri içinde ortadan kalkmıştır. Tarihi mahallelerin kadastro parsellerini günümüz imar paftalarıyla karşılaştırdığınızda, kimi parsellerin üç-dört katına çıktığını, kimilerinin ise tamamen başka yapı adalarına dahil edildiğini görebilirsiniz.

  • Kayıp yapılar: Eski haritalarda işaretlenen bazı çeşme ve türbe konumları, bugün yol ortasına ya da bina altına denk gelmektedir.
  • Değişen sınırlar: Mahalle sınırları idari kararlarla birden fazla kez yeniden çizilmiş; bu durum, aynı mahallenin farklı haritalarda farklı yerlerde göründüğü yanılsamasına yol açabilir.
  • Ortadan kalkan mezarlıklar: Kent büyürken bazı mezarlık alanları taşınmış ya da üzerleri yapılaşmıştır; eski haritalarda bu alanların konumu hâlâ okunabilir durumdadır.
  • Dönüşen sanayi parselleri: Atıl kalan bazı fabrika arazileri sonradan konut ve ticaret alanına dönüştürülmüş; bu dönüşümler harita karşılaştırmalarında belirgin biçimde görülür.

Pratik Bilgiler: Eski Haritalar Nerede Bulunur?

Eskişehir'e ait tarihi haritalara ve imar planlarına ulaşmak için birkaç farklı yol mevcuttur. Eskişehir Büyükşehir Belediyesi Harita ve Coğrafi Bilgi Sistemi birimi, belirli dönemlere ait imar paftalarına talep üzerine erişim imkânı tanıyabilir. Türkiye Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri ise Osmanlı dönemine ait kadastro ve tapu kayıtlarını dijital ortamda araştırmacılara açmıştır.

  • Eskişehir İl Özel İdaresi ve kadastro müdürlükleri, parsel bazlı tarihsel veri için başvurulabilecek kurumlar arasındadır.
  • Anadolu Üniversitesi Kütüphanesi'nin özel koleksiyonlarında bölgeye ait arşiv materyalleri bulunabilir.
  • Yurt dışı arşivleri, özellikle Almanya ve Avusturya'daki koleksiyonlar, Osmanlı demiryolu yapımı sırasında üretilmiş teknik haritalar bakımından değer taşıyabilir.
  • Osmangazi Üniversitesi Tarih Bölümü akademisyenleri, yerel tarih araştırmalarında harita kaynaklarına ilişkin yönlendirme sağlayabilir.

Sık Sorulan Sorular

Eskişehir'in en eski bilinen haritası ne zamana aittir?

Şehrin belgelenmiş en eski sistematik haritaları 19. yüzyılın ikinci yarısına uzanır; bunlar çoğunlukla Osmanlı idari ya da askeri amaçlarla hazırlanmış belgelerdir. Daha önceki döneme ait krokiler veya seyyah çizimleri mevcut olabilir, ancak bunlar tam anlamıyla ölçekli harita niteliği taşımaz.

Odunpazarı'nın tarihi dokusunu harita üzerinde takip etmek mümkün mü?

Evet. Odunpazarı'nın organik sokak dokusu büyük ölçüde korunmuştur ve eski kadastro paftalarıyla günümüz haritalarını üst üste koyduğunuzda pek çok parselin ve patikanın değişmediğini görebilirsiniz. Tarihi alanlardaki restorasyon çalışmaları da bu karşılaştırmayı kolaylaştıran belgeler üretmiştir.

Eski haritalar dijital ortamda erişilebilir mi?

Türkiye Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri'nin çevrimiçi portalında Osmanlı dönemi bazı kadastro belgelerine ulaşmak mümkündür. Belediye arşivlerine yönelik dijitalleştirme çalışmaları sürdürülmektedir; ancak erişim koşulları kuruma göre değişmekte ve zaman zaman resmi başvuru gerektirmektedir.

Eskişehir'in haritası, kentin geçirdiği dönüşümlerin sessiz bir tanığıdır. Demiryolunun getirdiği ivmeden üniversite kampüslerinin yönlendirdiği büyümeye kadar her kırılma noktası, kağıt ya da dijital bir paftada okunabilir bir iz bırakmıştır. Tarihi mahalleleri gezerken ya da Porsuk kıyısında yürürken, altınızda farklı katmanların biriktiğini düşünmek şehri bambaşka bir gözle görmenizi sağlar. Eski bir harita bulup elinize alın; hangi sokağın nereye açıldığını, hangi yapının ne zaman yok olduğunu sorun. Cevaplar, şehrin kendisinde gizlidir.

Bu yazıyı paylaş

İlgili Yazılar

    base44
    Edit with Base44