Eskişehir'e Göç Edenlerin Şehri: Kırım Tatarları, Çerkesler ve Balkan Göçmenleri
Tarih15 Kasım 2026 2 kez görüntülendi

Eskişehir'e Göç Edenlerin Şehri: Kırım Tatarları, Çerkesler ve Balkan Göçmenleri

Eskişehir, 19. yüzyıldan itibaren Kırım Tatarları, Çerkesler ve Balkan göçmenleriyle şekillendi. Bu toplulukların şehre bıraktığı izleri keşfedin.

E
Eskişehir.live
Şehir Editörü

Eskişehir'in Odunpazarı semtinde yürürken kimi zaman birbirine girmiş üç ayrı mutfak kokusu duyulur: ekşi mayalı bir Tatar ekmeği, kurutulmuş et kokan bir Çerkes sofrası, Balkanlar'dan taşınmış bir börek tarifi. Bu ayrıntı rastlantı değil; şehrin son iki yüzyıllık demografik tarihinin doğrudan yansımasıdır. Eskişehir'e göç dalgaları, kenti yalnızca nüfus açısından büyütmekle kalmadı; mahalle dokusunu, dili, zanaatı ve gündelik yaşam biçimini temelden yeniden kurdu.

Göç Yollarının Kesiştiği Kent

Anadolu'nun kuzeybatısında, İç Anadolu ile Marmara arasında köprü kuran Eskişehir, coğrafi konumu gereği her dönemde bir geçiş ve yerleşim noktası oldu. Porsuk Çayı vadisinin sunduğu verimli tarım arazisi ve İstanbul'a uzanan kervan yollarının üzerindeki durak işlevi, kenti göç eden topluluklar için cazip kıldı. Osmanlı yönetimi de özellikle 19. yüzyılda büyük savaşların ardından yerinden olan Müslüman nüfusu Anadolu'nun çeşitli bölgelerine iskân ederken Eskişehir ve çevresini önemli bir yerleşim alanı olarak belirledi.

Kentin bu konumu, tek yönlü bir göç çizgisi değil, birden fazla topluluktan gelen dalgaların üst üste binmesi anlamına geldi. Kırım'dan, Kafkasya'dan ve Balkanlar'dan ayrı tarihlerde ve ayrı koşullarda gelen topluluklar, birbirinin yanı başına kuruldu; zaman içinde hem kendi kimliklerini korudu hem de ortak bir Eskişehir kültürünün parçası haline geldi.

Kırım Tatarları ve 19. Yüzyılın Acı Göçleri

1853-1856 Kırım Savaşı ve özellikle 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından Kırım Tatarları büyük kitleler halinde Osmanlı topraklarına göç etti. Bu göç dalgaları, dönemin Osmanlı belgelerinde muhacir olarak geçen kalabalık toplulukları Anadolu'nun çeşitli şehirlerine taşıdı. Eskişehir ve çevresi, Kırım Tatarları için önemli bir iskân noktası haline geldi; tarımsal açıdan elverişli araziler ve İstanbul'a göreceli yakınlık bu tercihi belirledi.

Tatarların Eskişehir'e yerleşmesi yalnızca bir nüfus hareketi değildi; beraberinde getirdikleri tohumlar, tarım teknikleri ve gıda kültürü de taşındı. Kırım mutfağına özgü hamur işleri ve süt ürünleri geleneği, Eskişehir yemek kültüründe bugün hâlâ izlenebilir bir iz bıraktı. Kentin bazı köy ve mahallelerinde Tatar kökenli aileler yüzyılı aşkın süredir yerleşik olup kimliklerini bir ölçüde muhafaza etmektedir.

Tatar Muhacirlerin İskân Coğrafyası

  • Eskişehir merkeze bağlı bazı köyler, 19. yüzyılın ikinci yarısında Tatar muhacirler tarafından kuruldu ya da yeniden iskân edildi.
  • Osmanlı idari kayıtları, bu dönemde Eskişehir sancağına yerleştirilen muhacir sayısının yaklaşık on binlerle ifade edildiğini göstermektedir; kesin rakamlar arşiv çalışmalarıyla tartışılmaya devam etmektedir.
  • Bazı ailelerin Kırım'dan getirdiği arı yetiştiriciliği ve bağcılık bilgisi, bölge tarımını etkiledi.
  • Dil açısından Kırım Tatarcası, birkaç kuşak boyunca aile ortamında yaşatıldı; ancak Türkçeyle hızlı bir kaynaşma süreci yaşandı.

Çerkeslerin İskânı: Kafkasya'dan Porsuk'a

1864'te Rusya'nın Kafkasya'yı kesin olarak ilhak etmesinin ardından başlayan Çerkes sürgünü, tarihin en büyük zorla göç hareketlerinden birini oluşturur. Yüz binlerce Çerkes, Osmanlı İmparatorluğu'na sığındı ve Osmanlı yönetimi onları İmparatorluğun farklı bölgelerine dağıtarak iskân etti. Eskişehir ve çevresi, bu iskân politikasının uğrak noktalarından biri oldu.

Çerkesler, Osmanlı yönetiminin stratejik planlamasıyla kısmen askerî tampon bölge işlevi görmesi düşünülen alanlara yerleştirildi. Eskişehir çevresinde kurulan Çerkes köyleri, kendi iç sosyal örgütlenmelerini ve geleneksel aile yapılarını koruyarak varlığını sürdürdü. Çerkes kültürünün en belirgin izleri arasında halı ve kilim dokuma gelenekleri, özgün at yetiştiriciliği anlayışı ve sözlü edebiyat yer alır. Xabze olarak bilinen geleneksel Çerkes ahlak ve davranış kuralları da topluluk içinde kuşaktan kuşağa aktarıldı.

Eskişehir kent merkezine yakın bazı mahallelerde Çerkes kökenli aileler, özellikle 20. yüzyılın başlarından itibaren şehirleşme süreciyle birlikte kente yerleşti. Bu ailelerin bir kısmı, Çerkesçe'yi korumaya yönelik gayri resmi çabalar gösterse de dil kayması kaçınılmaz oldu. Bugün Eskişehir'de faaliyet gösteren Çerkes kültür dernekleri, bu kaybın farkındalığıyla dil kursları ve kültürel etkinlikler düzenlemektedir.

Balkan Savaşları, Mübadele ve Yeni Komşular

1912-1913 Balkan Savaşları ve ardından yaşanan nüfus hareketleri, Eskişehir'in demografik yapısına bir başka katman ekledi. Rumeli'den ve Balkan coğrafyasından göç eden Müslüman topluluklar, Osmanlı'nın çöküş sürecinde yurtlarını terk etmek zorunda kaldı. Bu göçmenlerin bir bölümü Eskişehir'e yerleşti.

1923'te Türkiye ile Yunanistan arasında gerçekleştirilen zorunlu nüfus mübadelesi, dini kimliği esas alan bir ayrışmayla iki ülke arasında büyük kitleleri taşıdı. Mübadele kapsamında Yunanistan'dan gelen Türkçe konuşan ya da farklı yerel dillere sahip Müslüman topluluklar, Eskişehir bölgesine de yerleştirildi. Bu mübadiller, farklı tarımsal pratikler, el sanatları ve özellikle tütün tarımıyla ilgili bilgiler getirdi.

Balkan göçmenlerinin Eskişehir'e taşıdığı gıda kültürü içinde en belirgin iz, farklı börek ve hamur işi gelenekleridir. Rumeli mutfağına özgü bazı tarifler, kentin ev mutfaklarında nesiller boyu aktarıldı.

Balkan kökenli toplulukların yerleştiği mahalleler, zamanla kentin organik bir parçası haline geldi. Bu nüfusun getirdiği çoğulcu mimari anlayış ve esnaf kültürü, Odunpazarı gibi ticaret merkezlerinin gelişimine de katkı sundu.

Göçmenlerin Şehre Bıraktığı İzler

Farklı coğrafyalardan gelen bu toplulukların en somut mirası, Eskişehir'in mahalle dokusunda okunabilir. Odunpazarı'ndaki geleneksel ahşap evlerin bir bölümü, 19. yüzyıl göç dalgalarından sonra ya yeniden inşa edildi ya da yeni sakinlerce şekillendirildi. Sokak isimlerinin ve mahallelerin kimi zaman yerleşen topluluğun adını taşıdığı görülür; bu detay, göçün şehir hafızasına kazındığının küçük ama somut kanıtıdır.

Mutfak kültürü açısından Eskişehir, bu çok katmanlı geçmişin en yaşayan ifadesini sunar. Çiğ börek, birçok araştırmacı tarafından Tatar mutfağından kentsel Eskişehir mutfağına geçen bir miras olarak değerlendirilir; bugün kentin simgesi haline gelmiş bu yiyeceğin kökenine dair tartışmalar sürmektedir. Çerkes tavuğu ve Balkan usulü hamur işleri de şehrin genel sofralarına karışmış biçimler olarak karşımıza çıkar.

Zanaat ve El Sanatları Mirası

  • Lületaşı oymacılığı, Eskişehir'in özgün zanaatı olmakla birlikte, farklı toplulukların zanaat birikimi bu geleneğin çeşitlenmesine katkı sundu.
  • Çerkes kökenli aileler arasında at koşum takımı ve deri işçiliği geleneği sürdürüldü.
  • Balkan göçmenlerinin bir bölümü, bölgede dokuma ve halıcılık geleneğine katkı yaptı.
  • Tatar muhacirlerin arıcılık ve meyvecilik bilgisi, çevre köylerin ekonomik yapısını etkiledi.

Dil ve müzik alanında da göçün izleri silinmedi. Bazı Çerkes ailelerinde Çerkesçe belirli bir döneme kadar konuşuldu; Tatar türküleri ve halk müziği parçaları topluluk toplantılarında seslendirildi. Balkan geleneğinden gelen çalgı ve ezgiler, kentin müzik hafızasına karıştı. Bu katmanlı müzik kültürü, zaman zaman yerel kültür etkinliklerinde gün yüzüne çıkmaktadır.

Bugün: Kültürel Kurumlar ve Hafıza Çalışmaları

Eskişehir'de Kırım Tatar, Çerkes ve Balkan kökenli toplulukların bir kısmı, kültürel dernekler ve sivil toplum kuruluşları çerçevesinde kimliklerini yaşatmaya çalışmaktadır. Bu dernekler; dil kursları, geleneksel dans ve müzik etkinlikleri, aşure ve bayram kutlamaları gibi ritüeller aracılığıyla kuşaklar arası aktarımı sürdürmeye çalışır. Ancak şehirleşme, karma evlilikler ve küresel kültür baskısı nedeniyle bu aktarımın giderek zorlaştığı toplulukların kendi içinden dile gelen bir kaygıdır.

Osmangazi Üniversitesi ve Anadolu Üniversitesi bünyesindeki tarih ve sosyoloji bölümlerinde, bölgenin göç tarihi ve bu toplulukların sosyal yapısına ilişkin akademik çalışmalar yürütülmektedir. Yerel arşivler ve sözlü tarih projeleri, yazılı kaynaklarda eksik kalan bilgileri derlemeye çalışmaktadır. Odunpazarı Belediyesi'nin yürüttüğü bazı kültürel belgeleme projeleri de bu hafıza çalışmalarının bir parçasıdır.

Kırım Tatarlarına yönelik anma etkinlikleri, özellikle 18 Mayıs Kırım Tatar Sürgünü Anma Günü'nde düzenlenmektedir. Bu etkinlikler, hem topluluk kimliğini pekiştirme hem de Eskişehir'in daha geniş kamuoyunun bu tarihi tanıması açısından işlev görmektedir.

Pratik Bilgiler

Eskişehir'in göç tarihini ve bu toplulukların bıraktığı izleri yerinde keşfetmek isteyenler için şehrin tarihi Odunpazarı semti en doğal başlangıç noktasıdır. Ahşap Osmanlı konaklarının arasında dolaşırken mahalle dokusunun nasıl farklı toplulukların elinde şekillendiğini hissedebilirsiniz.

  • Odunpazarı Evleri: Tarihi yarımada yürüyüşüyle ulaşılabilir; toplu taşımayla şehir merkezinden yaklaşık 10-15 dakika.
  • Yerel Müzeler: Eskişehir Arkeoloji Müzesi ve Odunpazarı'ndaki yerel müzeler, bölge tarihine dair sergilere ev sahipliği yapar.
  • En Uygun Zaman: İlkbahar ve sonbahar ayları, hem hava açısından hem de kültürel etkinliklerin yoğunluğu nedeniyle ziyaret için elverişlidir.
  • Kültürel Etkinlikler: Mayıs ayındaki anma etkinlikleri ve yaz aylarında düzenlenen halk kültürü festivalleri, topluluk kimliğini canlı biçimde görme fırsatı sunar.
  • Ulaşım: Ankara ve İstanbul'dan hızlı tren bağlantısı mevcuttur; şehir içinde tramvay ulaşımı ana noktalara erişimi kolaylaştırır.

Sık Sorulan Sorular

Çiğ böreğin Tatar kültürüyle ilişkisi nedir?

Çiğ börek, Eskişehir'in en tanınan yiyeceklerinden biridir ve kökenine ilişkin yaygın bir kanı, bu tarifi 19. yüzyılda şehre yerleşen Kırım Tatar muhacirlerinin getirdiği yönündedir. Benzer hamur işleri Kırım ve Orta Asya mutfaklarında da görülmektedir. Ancak bu ilişkinin kesin belgesi tartışmalı olmaya devam etmekte olup konu, yerel tarihçiler arasında araştırılmaktadır.

Eskişehir'deki Çerkes toplulukları bugün nasıl bir yapıdadır?

Eskişehir'de Çerkes kökenli aileler bulunmaktadır; ancak dil kayması nedeniyle Çerkesçe konuşan nüfus oldukça azalmıştır. Kültürel dernekler, geleneksel dans, müzik ve dil öğrenimi aracılığıyla kültürel sürekliliği korumaya çalışmaktadır. Toplulukların ne kadarının aktif olarak bu kimliği sürdürdüğüne dair kesin bir istatistik bulunmamaktadır.

Balkan mübadelesiyle gelen göçmenler nereye yerleşti?

1923 nüfus mübadelesi kapsamında Eskişehir bölgesine yerleştirilen göçmenler, hem kentin çeşitli mahallelerine hem de çevre köylere iskân edildi. Zaman içinde kentle bütünleşen bu toplulukların tam olarak hangi mahallelere yerleştiğine dair ayrıntılı bilgi, Osmanlı ve erken Cumhuriyet dönemi arşiv belgelerinden ve sözlü tarih çalışmalarından elde edilebilmektedir.

Eskişehir'e göç dalgalarının tarihi, kenti bugün şekillendiren toplumsal çoğulluğun temel kaynağıdır. Odunpazarı'nın taş döşeli sokaklarında, yerel bir sofradaki böreğin tarifinde ya da bir kültür derneğinin prova salonundan yükselen ezgide bu tarihin izleri yaşamaya devam ediyor. Kenti daha derinden tanımak istiyorsanız bu toplulukların hikâyesini öğrenmek, Eskişehir'i anlayan değil, gerçekten hisseden bir ziyaretçiye dönüşmenin en kısa yoludur.

Bu yazıyı paylaş

İlgili Yazılar

    base44
    Edit with Base44